• توجه: در صورتی که از کاربران قدیمی ایران انجمن هستید و امکان ورود به سایت را ندارید، میتوانید با آیدی altin_admin@ در تلگرام تماس حاصل نمایید.

آشنایی با کاروانسراهای ایران

Nicol

متخصص بخش گردشگری
كلمه کاروانسرا ترکیبی از کاروان (کاربان) به معنی گروهی مسافر که گـروهي سفر می‌کنند و سرای، به معنی خانه و مکان است.هـردو واژه برگرفته از زبان پهلوی است.
کاروانسرا محل يا بنايي است که کاروان را در خود جای می‌دهد. پلان کاروانسراها معمولاً مربع یا مستطیل شکل است، با یک ورودی برجسته عظیم و بلند، و بدون نقش، با دیوارهایی که گاهی اوقات بادگیرهایی در انتهای آن تعبیه شده است.
تحول و گسترش کاروانسراهای ایراندر ادوار مختلف بستگی به وضعیت اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و ... داشته است.
اساس معماري كاروانسراهاي ايران، مانند ساير بناها، تابع شيوه، سنت و سبك رايج زمان بوده است.
با اين ترتيب مي‌توان پنداشت كه كاروانسراهاي پيش از اسلام نيز تابع شيوه معماري زمان بوده و معماري خاصي نداشته است.
شيوه معماري، محل و منطقه، مصالح ساختماني و موقعيت جغرافيائي نقش موثري در ايجاد اينگونه بناها داشته است.
karvansara-0302-mm2.jpg
در كاروانسراها اتاق‌هاي مسافران معمولا پيرامون حياط ساخته مي‌شده و پشت آنها اصطبل قرار داشته كه درب ورودي اصطبل‌ها در چهار گوشه داخلي بنا قرار داشته و گاهي در ايوان ورودي حياط باز مي‌شده است.
در دوره صفوي طرح معماري كاروانسراها متنوع شد و علاوه بر كاروانسراهاي چهار ايواني نوع كوهستاني، مدور، هشت ضلعي و كويري بر طبق موقعيت جغرافيائي و مكاني احداث شد.
در دوره‌هاي زنديه، افشاريه و قاجاريه احداث كاروانسراها به شيوه گذشته ادامه پيدا كرد.
از نظر طرح و نقشه كاروانسراهاي دوره ياد شده عموما از نوع چهار ايواني بوده و از لحاظ مصالح ساختماني نيز بر خلاف دوره متقدم كه از آجر و سنگ بوده اغلب از خشت استفاده شده است.
آثاري كه از كاروانسراهاي كهن بدست آمده نشان مي‌دهد كه اتاق‌هائي براي نگهبانان، كاروانسرادار يا مامورين ساخته مي‌شده است. ولي كاروانسراهاي تجارتي داخل شهرها عموما دوطبقه بودند.
در دو طرف دروازه ورودي داخل كاروانسرا نيز معمولا اتاق‌هائي براي پاسداران و كاروانسرادارساخته مي شده است.
معمولا هر كاروانسرا داراي چاه آب و آب انباري است كه گاهي در وسط كاروانسرا در زماني خارج از محوطه جهت تامين آب مورد نياز مسافران ساخته شده است.
karvansara-0302-mm3.jpg
در بسياري از كاروانسراها بخصوص از دوره صفويه به بعد بخاري ديواري يا مكاني براي بر افروختن آتش تعبيه شده است. محل بخاري‌هاي ديواري يا در اتاق‌ها ساخته مي‌شده يا در محل‌هاي سر پوشيده.
در كاروانسراهاي نوع كوهستاني اهميت بخاري به حدي بوده كه محل وسيعي را براي قرار دادن آتش و بخاري انتخاب مي‌كرده‎اند.
مصالح ساختماني اصلي بناي كاروانسراها در ايران از سنگ و آجر بوده است، در بعضي موارد سنگ ها كاملاً استادانه تراش داده مي‌شده و در برخي اوقات از قطعات كوچك سنگ‌هاي نتراشيده استفاده مي‌كردند.
بام‌ها اكثراً مسطح و با شيب كم ساخته مي‌شدند و در قسمت‌هائي كه اتاق‌هاي بزرگ دارند سقف‌ها شكل قوسي دارند.
آب باران بوسيله ناودان‌هائي كه در روي ديوار خارجي كاروانسرا ساخته مي‎شد به بيرون از كاروانسرا هدايت مي‌شد.
در دوره اسلامي، معماری کاروانسراهـا از دیدگاه سبک و تنوع نقشه‌ها به اوج شکوفائـی رسید و در مسیر شهرها و روستا ومعابر کوهستانی و نـواحی کویری، کاروانسرا و رباط‌های برونشهـری و در مراکز اقتصادی و راسته بازارها، با ویژگی‌های متفاوت کاربری احداث شدند.
نمـونـه‌های بسیار زیبـا وجالب تـوجه از معماری این گونه بـناها که در سرزمین پـهناور إیـران از کرانه‌های رود ارس تـا سـواحل خلیج فارس بـه یـادگـار مـانـده، مـعـرف ذوق هنـری و مـهارت مـعـمـاران، بنـایـان واستادکارانی است که در ادوار مختـلف و با توجه به نیازهای گونـاگون، باعلاقه فـراوان در طریق تحول، تکامل، زیبـائی و گسترش کاروانسراها به جان کوشیدند.
karvansara-0302-mm1.jpg
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
انواع کاروانسرا:
کاروانسراها به طور کلی به دو دستهٔ اصلی تقسیم مي‌شوند:

  • کاروانسراهای درون شهری
  • کاروانسراهای برون شهری
کاروانسراهای ایران را می‌توان به گروه‌های زیر تقسیم بندی كرد:

  • کاروانسراهای کاملاً پوشیده منطقه کوهستانی
  • کاروانسراهای کرانه‌های پست خلیج فارس
  • کاروانسراهای حیاط دار مناطق مرکزی ایران
کاروانسراهای حیاط دار به انواع مختلف تقسیم بندی می‌شوند:

  • کاروانسراهای مدور
  • کاروانسراهای چند ضلعی حیاط دار
  • کاروانسراهای دو ایوانی
  • کاروانسراها با تالار ستون دار
  • کاروانسراهای چهار ایوانی
  • کاروانسراها با طرح متفرقه
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری


كاروانسراي مشيرالملك در ضلع شرقي ميدان مركزي شهر برازجان قرار دراد اين کاروانسرادر سال 1250 شمسي به فرمان حاج ميرزا ابوالحسن خان مشيرالملك با هزينه‌اي معادل 40 هزارتومان ساخته شد
معمار اين ساختمان حاج محمد رحيم شيرازي سازنده پل مشير و كاروانسراي دالكي است كه به طرز ماهرانه‌اي اقدام به ساخت اين بنا به سبك معماري زنديه كرده است.
عمده مصالح تشكيل دهنده اين كاروانسرا سنگ، گچ و ساروج است و در كف آن از تخته سنگ‌هاي بزرگ تراشيده شده، استفاده شده است.
بام كاروانسراي مشيرالملك نيز با سنگ پهن تراشيده شده مفروش شده بود كه به هنگام بارندگي آب باران بوسيله ناودان‌هاي سنگي كه به طرز جالبي تعبيه شده بودند به بيرون از كاروانسرا هدايت مي‌شد.
در ديوار ضلع غربي كاروانسرا درب ورودي بسيار بزرگي از جنس چوب قرار دارد كه راه ورودي اصلي به حياط كاروانسرا بوده است.
moshir-0903-mm1.jpg
در همين ضلع طبقه دوم كاروانسرا وجود دارد كه به شاه‌نشين معروف است. در جلوي شاه‌نشين يك تراس نسبتاً وسيع رو به خارج وجود دارد.
در دو طرف اين شاه‌نشين راه پله هايي وجود دارد كه پشت بام كاروانسرا را به محوطه ديگري كه اندرون كاروانسرا و مخصوص زنان و كودكان بوده است وصل مي‌شود.
اين بنا مثل ساير كاروانسرا‌هاي ديگر داراي 4 برج مرتفع است. مساحت كل بنا 7000 متر مربع با زير بنايي در حدود 4200 متر مربع مي‌باشد.
كاروانسراي مشيرالملك مجموعاً داراي 68 باب اتاق و حجره بوده كه به دليل تغيير كاربري آن در دوره‌هاي بعدي تعداد اتاق‌ها كم يا زياد شده‌اند.
از اين بنا تا سال 1300 شمسي به عنوان كاروانسرا استفاده مي‌شد كه به دليل واقع شدن شهر برازجان بر سر راه تجارتي شيراز به بوشهر مكاني مناسب جهت استراحت كاروانيان بوده است.
از سال 1300 شمسي كه قشون نظامي به برازجان وارد شد اين كاروانسرا محل مناسبي براي استقرار نظاميان شناخته شد.
moshir-0903-mm2.jpg
از سال 1335 با تغييرات و تعميراتي، اين بنا در اختيار شهرباني قرار گرفت كه از آن به عنوان زندان استفاده مي‌شد. به همين دليل به دژ برازجان معروف شد.
اين بنا سال 1377 با پيگيري‌هاي مكرر مديريت ميراث فرهنگي بوشهر به دليل اهميت و ارزش آن تخليه شد و در جهت كاربري فرهنگي و هنري اين اثر تاريخي مرمت‌هاي لازم روي آن صورت گرفت.
كاروانسراي مشيرالملك در سال 1362 به شماره 1638 در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيد.
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری


مجموعه كاروانسراهاي تاريخي مياندشت در ‪ ۱۰۵‬كيلومتري شرق شاهرود قرار داردکاروانسراهای میان‌دشت در دهکده میان‌دشت شاهرود در هفت فرسخی خاور میامی واقع است.
مجموعه كاروانسراهاي شاه عباسي مياندشت مشتمل بر سه كاروانسراي متصل به يكديگر است كه دو كاروانسراي آن مربوط به دوره قاجاريه و يك كاروانسرا مربوط به عهد شاه عباس اول است.
اين كاروانسراها كه در مجموع بالغ بر ‪ ۲۰‬هزار مترمربع وسعت دارند داراي آب انبار، حمام، چاپارخانه و تلگراف‌خانه بوده و ساليان متمادي محل اسكان و استراحت كاروانيان و راهيان زيارت مرقد مطهر امام هشتم بوده‌است.

شیوه ساخت این کاروانسراها در کتاب مطلع الشمس به گونه مشروح و پردامنه بیان شده است.
miyann-0705-mm2.jpg

بر پایه نوشته نویسنده کتاب در سه کاروانسرای میان‌دشت و بیرون آنها ۲۰,۰۰۰ زائر می‌توانستند خانه نمایند.
miyann-0705-mm1.jpg

تاریخ بنای کاروانسرای میانی را ملک الشعرای صبوری پدر ملک الشعرای بهار به شعر آورده و بر سردر کاروانسرای نام برده نگاشته‌اند.
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنایی با کاروانسرای عباس آباد - شاهرود




كاروانسراي عباس آباد در شرق شهرستان شاهرود و در کیلومتر ۱۳۵ جاده شاهرود- مشهد و در مرکز روستای عباس آباد واقع شده است. این کاروانسرا مربوط به دوره صفویه است و در دوره قاجار مرمت اساسی شده است.
فرم پلان این کاروانسرا مستطیل شکل و از نوع ۴ ایوانی است و دارای دو ورودی شرقی و غربی است که ورودی اصلی آن در ضلع شرقی می‌باشد.
در وسط حیاط این کاروانسرا بارانداز جهت خرید و فروش و بارگیری کالاهای کاروانیان ساخته شده است.
در پیرامون حیاط اتاق‌ها، ایوان‌ها و سکوها و در پشت اتاق‌ها شتر‌‌خانه قرار دارد.
دسترسی به پشت‌بام کاروانسرا از طریق راه پله‌هایی که در طرفین ایوان‌های شرقی و غربی قرار دارد، میسر است.
abasabad-0803-mm1.jpg
از تزئینات این کاروانسرا می‌توان به کاربندی‌های گچی رواق‌های پیرامون حیاط و نیز آجرکاری‌های سقف ایوان‌ها اشاره كرد.
این بنا در دوره‌های گذشته مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است و تنها بخش‌هایی از پی دیوار ضلع شرقی و جنوبی آسیب ديده است.
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنایی با کاروانسرای پاسنگان -قم

كاروانسراي پاسنگان در عصرصفوی ساخته شد و در دوره‌های بعد از جمله قاجاريه از آن استفاده می‌شده است.این کاروانسرا در مسیر جاده قم - کاشان و حد فاصل 20 کیلومتری شهر قم قرار دارد.
کاروانسراي پاسنگان هم‌اکنون در شعاع چند صد متری جاده ارتباطی اتوبان قدیم قم به سمت کاشان و در محدوده دشت واقع است.
در مجاورت اين کاروانسرا آب انبارهایی واقع شده که در هنگام استراحت کاروانیان از آناستفاده می‌شده است.
این کاروانسرا به شکل مربع 50 در 50 متر و به صورت چهار ایوان بناشده که چهارگوشه بنا چهار برج نیم دایره و در طرفین ورودی ساختمان ده طاقنمای تزئینی بنا ساخته است.
در کاروانسرای پاسنگان اتاق چهارپاداران کوچک است. تمام کاروانسرا از آجر ساخته شده که روی پایه‌ای مرکب از سنگ‌های بزرگ که از سطوح رودخانه گردآوری شده فرا گرفته است.
كاروانسراي پاسنگان از نظر قدمت به دوره صفوی برمي‌گردد. اين كاروانسرا با شماره 357 و در سال 1321 ثبت شد و هم‌اكنون در اختیار سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری است.
حجره‌هايي در داخل شترخانه‌ها وجود دارد كه به عنوان حجره‌هايي براي استفاده مراجعه كنندگان در فصول سرما مي‌باشد. همه حجره‌ها، چه حجره‌هاي بيروني و چه حجره‌هاي داخلي در ارتفاع cm 120 از كف زمين اصلي بنا شده‌اند.
دو حجره ديگر هم در دو طرف ايوان ورودي كاروانسرا قرار دارد كه هم از ايوان و هم از حياط ورودي دارد، كه از آنها احتمالا براي سكونت نگهبانان و سرايداران كاروانسرا استفاده مي‌شده است.
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنایی با کاروانسرای قصر بهرام - اصفهان


كاروانسراي قصر بهرام د‌ر ۱۵۴ کیلومتری جنوب تهران و بر سر راه جاد‌ه سنگی قد‌یمی و کاروانروی کویری اصفهان ـ کاشان ـ گرمسار قرار د‌ارد.این جاد‌ه د‌ر طول مسیر خود‌ از كنار کاروانسرای عین‌الرشید‌ مي‌گذرد و به جاده سنگفرش نيز معروف است.
کاروانسرای عین‌الرشید‌ د‌ر ۴ کیلومتری جنوب غربی کاروانسرای قصر بهرام واقع شد‌ه است. کاروانسرای شاه عباسی قصر بهرام یکی از جاذبه‌های تاریخی این منطقه است.
این بنا که بیشتر شبیه کاروانسراهای شهری است و شبــــاهت آن به کاروانسراهای میان راه کمتر است، به گفته برخی از کارشناسان برخلاف نامش ساختمانی برای اقامت سلاطین صفوی د‌ر مواقع شکار و سفرهای شاهانه بود‌ه است.
ظاهر بیرونی این کاروانسرا به شکل مربع است و نمای آن از سنگ‌های بزرگ و منظم آهکی و سفید‌رنگ است. قصر د‌ارای چهار برج بلند‌ و نیم د‌ایره و د‌و د‌روازه شمالی و جنوبی است.
این قصر به صورت چهار ایوانی است و اتاق‌ها د‌ر اطراف حیاط یا صحن مرکزی قرار د‌ارند‌. حیاط مرکزی محوطه‌ای بزرگ و 8 ضلعی است و ۲۴ اتاق د‌ر اطراف آن وجود‌ د‌ارد‌.
bahram-0903-mm1.jpg
حوض چهارگوشی به عمق حد‌ود‌ ۲ متر د‌ر وسط حیاط مرکزی وجود دارد. حیاط بزرگ ساد‌ه‌ای با طاق بلند‌ ضربی نيز د‌ر طرف شرقی اين كاروانسرا وجود‌ د‌ارد‌.
د‌ر طرف غربی حیاط مرکزی، تالاری وسیعي قرار د‌ارد‌ که د‌اخل آن د‌ارای قسمت شاه‌نشین و تاقچه‌هایی د‌ر اطراف و یک ایوان د‌ر جلوی تالار است.
کاروانسرای شاه عباسی قصر بهرام که به کاروانسرای عباس‌آباد‌ نیز مشهور است و د‌ر حال حاضر به عنوان پاسگاه شکاربانی پارک ملی کویر و نیز مهمانسرایی برای اقامت گرد‌شگران و محققین مورد‌ استفاد‌ه قرارمی‌گیرد‌.
این کاروانسرای سنگی توسط سازمان حفاظت محیط زیست با نظارت سازمان میراث فرهنگی تعمیر و مرمت شد‌ه است.
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنایی با کاروانسرای قوام آباد سیوند - مرودشت


کاروانسرای شاه عباسی سیوند در دوران صفویه بر کنار شهر قدیم سیوند (سیوندخرابه)ساخته شده است.پیش از انقلاب، قوام شیرازی رعیت‌های عشایر خود را در آن ساکن کرد و بعدها سازمان میراث فرهنگی آن را به نام کاروانسرای قوام آباد به دلیل مجاورت با روستای قوام آباد به ثبت رساند.
کاروانسرا قوام آباد سیوند آسیب‌های فراوان دیده با آنکه این اثر به نام کاروانسرای سیوند در زمان صفوی در کنار شهر قدیم سیوند ساخته شده است اما در اداره میراث فرهنگی شهرستان مرودشت به عنوان کاروانسرای قوام آباد آورده شده است.
سیوند خرابه شهر قدیم سیوند است كه از غرب به امامزاده عقیل سیوند و گورستان قدیم سیوند و از شرق به کاروانسرای سیوند در دامنه کوه‌های سیوند و در کنار رودسیوند محدود مي‌شود.
Shah_Abbas-0303-mm1.jpg
این مکان تا پیش از حمله محمود افغان شهری آباد بوده و در حمله محمود به کلی ویران شده است.
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنایی با کاروانسری رباط کریم-تهران


کاروانسرای رباط کریم (فتحعلیشاهی) در سال 1245 قمری در زمان پادشاهی فتحعلیشاه قاجار بنا شد.اين کاروانسرا در کیلومتر 37 جاده تهران - ساوه قرار دارد.
کاروانسرای رباط کریم به سبک دو ایوانی است و ورودی آن از ایوان غربی است. ایوان شرقی به عنوان شاه نشین کاربري داشت.
این کاروانسرا دارای یک حیاط مرکزی با اتاق‌هایی ایوان‌دار است که دور تا دور این حیاط احداث شده‌اند.
در پشت اتاق‌ها سالن‌های طولانی به عنوان بارانداز تعبیه شده که دسترسی به آنها از طریق ورودی‌هایی که 4 کنج حیاط قرار دارد، میّسر است.
مصالح به کار رفته در این بنا سنگ، آجر، ملات گل و گچ است و تنها تزئینات کاروانسرا آجرکاری است.
کاروانسرای رباط کریم دارای 2 کتیبه است که روی یکی از آنها تاریخ 1240 قمري و نام بانی «آقا کمال» حک شده است.
اين کاروانسرا در اداره کل میراث فرهنگی استان تهران به ثبت رسيده است.
robatkarim-0302-mm1.jpg
تزئینات قطاربندی بالای بدنه بیرونی دیوارها نشان از طرحی از پیش فکر شده برای احداث بنایی با الگوی 4 ایوانی و به منظور کاربردی خاص است.
این کاروانسرا علاوه بر سابقه تاریخی، ویژگی‌های بی‌مانندی دارد که آن را در میان کاروانسراهای کشور ممتاز می‌کند.
در یافته‌های باستانشناسی، کوره‌های ذوب فلز در حیاط این کارونسرا به چشم می‌خورد که نمایانگر یکی از کاربری‌های این بنا به عنوان «ضرابخانه» بوده است.
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنایی با کاروانسرای مرنجاب - آران وبیدگل


کاروانسرای مرنجاب، قلعه‌ای در کویر آران و بیدگل کنار دریاچه نمک آران ‌است كه توسط شاه عباس در سال ۱۰۱۲ قمری ساخته شده‌است.کاروانسرای مرنجاب از جمله آثار تاریخی موجود در منطقه می‌باشد. قلعه مرنجاب، كاروانسرايي است در كويرآران و بيدگل كه در مسير راه ابریشم قرار دارد و كاروان‌ها براي سفر به خراسان، اصفهان، ري و بالعكس از اين مسير مي‌گذشتند.
بالاي کاروانسرا به شكل سنگرهاي ديدباني است و هميشه ۵۰۰ پاسدار مسلح در قلعه حضور داشتند و امنيت عبور كالا از چين به اروپا و بالعكس را در اين منطقه تأمين مي‌كردند.
قنات كنار كاروانسرا كه بركه بزرگي به وجود آورده است، آب شيرين دارد و اين در كوير نمك و شوره زار يك معجزه است.
اصلی‌ترین راه‌های ورود به منطقه مرنجاب مسیر شهر آران به سمت پادگان و سپس جاده خاکی مرنجاب که پس از طی مسافتی در حدود 45 کیلومتر در جاده خاکی کوبیده شده به مرنجاب می‌رسد.
ارتفاع متوسط کویر مرنجاب از سطح آب‌های آزاد در حدود 850 متر می‌باشد. قسمت عمده این کویر پوشیده از تپه‌های شنی و ریگزار است.
maranjab-0302-mm1.jpg
کویر مرنجاب از نظر پوشش گیاهی بسیار غنی است. عمده پوشش گیاهی منطقه شامل گیاهان شور پسند از جمله درخت‌های گز و تاق و بوته‌های قیچ است.
پوشش جانوری منطقه به دلیل وجود آب و غذای فراوان بسیار غنی است. از جمله حیوانات موجود می‌توان به گرگ، شغال، کفتار، روباه شنی، گربه شنی، بزمجه، آفتاب پرست، انواع مارمولکT مار، عقرب، تیهو، عقاب، شاهین و … اشاره کرد.
در منطقه كويري آران و بيدگل، باد مثل هر منطقه كويري ديگر، يك عامل تعيين كننده اقليمي است. باد، هم در شكل دهي به وضعيت طبيعي كوير و هم در شيوه زندگي انسان بيابان نشين تأثير تعيين كننده دارد.
بادهاي نامطلوب بزرگترين آفت كوير و باد مطلوب، نسيمي از بهشت است كه كوير تفتيده را شاداب و با طراوت مي‌كند.
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنایی با کاروانسرای حوض سلطان-قم


كاروانسرای حوض سلطان یا رباط حوض سلطان در جاده تهران - قم واقع است.اين بنای آجری در كنار یك كاروانسرای دوره صفویه در دشت‌های جنوبی كوهمره قرا ر دارد.
این کاروانسرا در دوره ناصرالدین شاه قاجار احداث شد.
طرفین دروازه این كاروانسرا اتاق‌هایی برای نگهبانان و دو قهوه‌خانه وجود دارد. حیاط اصلی با قرینه سازی كامل، شامل ایوان‌هایی است كه در دیگر كاروانسراها مشاهده می‌شود.
در كنار ایوان‌ها، راهروهایی وجود دارد كه به اصطبل ها راه دارد. در كنار یكی از ایوان‌ها پلكانی به طرف بالاخانه می‌رود.
پشت سر این ایوان‌ها تالاری وجود دارد كه هوایش به وسیله چهارتنوره، مطبوع و خنك می‌شود.
این كاروانسرا آب انباری دارد كه محل ذخیره آب مورد استفاده روزانه بوده است.
جلوی كاروانسرا حیاط دیگری با طاق‌نما دیده می‌شود . پیش از حیاط اصلی مكانی است كه هنگام وزش غبار و بادهای سوزان، كاروانیان با اقامت درآن محفوظ می‌ماندند.
hoz-0303-mm1.jpg
اطراف كاروانسرا طاق نماهایی وجود دارد كه اسب سواران از آن استفاده می‌كردند. در سمت جنوب نیز چند اتاق ساخته شده كه دیوارشان به دیوار كاروانسرای قدیمی صفویه چسبیده است.
در گوشه جنوب غربی پیشخوان، یك حمام مركب از یك اتاق بزرگ و دو اتاق كوچك قرار دارد. اتاق بزرگ‌تر به عنوان رخت‌كن و سربینه به كار می‌رفته است.
یكی از دو اتاق كوچك برای شستشو بوده و اتاق دوم حوضچه‌ای برای آ ب تنی داشته است.
كوره حمام در زیر این مجموعه قرار دارد. این كاروانسرا مدت زیادی دایر نبود و به سبب ایجاد دریاچه حوض سلطان راه عبور از آن مسیر مسدود شد.
كاروانسرای حوض سلطان با شماره 76950 در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنايي با کاروانسرای قلعه خرگوشی -اصفهان


کاروانسرا قلعه خرگوشی نزدیک باتلاق گاوخونی در جاده قدیمی یزد - اصفهان قرار دارد.فاصله بین این کاروانسرا و عقدا حدود 60 کیلومتر است و این بنا از آثار دوره صفوي است.
این کاروانسرا شامل صفه‌ها، حجره هاه، اصطبل و دیواره‌اي روی پشت بام، با 2 متر عرض است.
اين کاروانسرا 2 طبقه و طبقه دوم آن شاه نشین است. در داخل رباط 18 صفه وجود دارد. صفه بزرگ‌تر و صفه دیگری که در قسمت جنوبی قرار دارد، دارای محراب و نماز گاه است.
در چهار گوشه رباط، چهار مدخل برای ورود به طویله دیده می‌شود و مخزن آب به صورت آب انبار در وسط رباط ساخته شده است.
از تزیینات بنا می‌توان به کاربندی آجری سر در ورودی و کتبیه سنگی به خط علی رضا عباسی خطاط معروف عصر شاه عباس اشاره کرد.
این کتیبه، روی 15 قطعه سنگ سبز رنگ به طول 8 متر و عرض 60 سانتی متر و در 3 ضلع مدخل نصب شده است.
اين کاروانسرا کاملا داخل طبیعت بکر و وسط کویر قرار گرفته و می‌توان از آن به عنوان یک رصدگاه بسیار زیبا و مناسب استفاده کرد.
ghale-khargooshi-0302-mm1.jpg
نزدیک‌ترین آبادی تا این کاروانسرا در فاصله 7 کیلومتری است که یک روستای تک خانواره است.
از دور این کاروانسرا منظره‌ای بسیار زیبا دارد. داخل آن اتاقک‌های سنگی وجود دارد که محل اتراق مسافرین بوده در ضمن محلی هم برای نگهداری حیوانات وجود دارد.
سنگ‌های بکار رفته در آن از جنس گرانیت است. در این رباط چشمه آبی هم هست و می‌توان ازآن نوشيد.
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنايي با کاروانسرای گدوک -مازندران (سواد کوه)


کاروانسرای گدوک در استان مازندران، شهرستان سواد کوه، در گدوک قراردارد.این کاروانسرا در ۲۵ کیلومتری جنوب ورسک، در گردنه کوهی معروف به گدوک واقع شده و مربوط به دوران حکومت شاه عباس صفوی است.
اين بنا به کاروانسرای شاه عباس نیز معروف است. مال بند اين كاروانسرا در ساختمان قرار داشته که ۳۰ متر طول دارد.
بعد از ورودی اصلی صفحه‌ها و اتاق‌های متعددی در ضلع شمالی و جنوبی برای استراحت مسافران ساخته شده است.
روبروی درب ورودی اصلی نیز 3 اطاق وجود دارد که احتمالاً شاه نشین بوده‌است.
ضلع شرقی بنا نیز ۵۰ متر طول دارد. این بنا نیز از کاروانسراهای مهم عصر صفویه است
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنايي با کاروانسرای دودهک (تهران- اصفهان)


کاروانسرای دودهک در ساحل شرقی رودخانه قم‌رود قرار دارد.قدمت این بنا به دوره صفویه برمی‌گردد.
در هر یک از د یوارهای شمالی و شرقی و غربی اين کاروانسرا 3 برج تعبیه شده که نشان می‌دهد کاروانسرا شبیه به یک قلعهنظامی بوده‌است.
پس از عبور از دروازه ورودی کاروانسرا، ایوانی به طول30.11 متر وجود دارد که انتهای آن با پله‌هایی به حیاط متصل می‌شود.
ایوان‌های جنوبی و غربی آن که بعد از ایجاد بنا ساخته شده، دارای فرورفتگی‌هایی در دیوار است.
ایوان شرقی روی یک آب انبار زیرزمینی ساخته شده‌است. در سمت راست ایوان 2 اتاق ساخته شده که اولی مربعی با ضع 8.4 ‏مترو پوشش گنبدی است که در گذشته به وسیله یک در بزرگ به اتاق کناری ارتباط داشته‌است.
این اتاق نمازگاه کاروانسرا بوده‌است و چهارگوشه کاروانسرا مشابه یکدیگر نیستند.
dodehak-0302-mm1.jpg
گوشه‌های شمال شرقی و جنوب غربی برای نگهداری بار و دوگوشه دیگر به عنوان اصطبل مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند. پی‌های این بنا از سنگ و بقیه بنا از آجر ساخته شده‌است.
به علت عدم محافظت در گذشته، قسمت‌هایی از این کاروانسرا تخریب شده بود که در سال‌های اخیر با همت سازمان میراث فرهنگی استان مرکزی تعمیر و بازسازی شده است.
موقعیت جغرافیایی، نزدیکي به راه اصلی تهران - اصفهان، عبور رودخانه قم رود از کنار آن، مجاورت با پل تاریخی دودهک و همچنین سالم بودن بنای کاروانسرا، از ویژگی‌های مثبت این یاد مان تاریخی محسوب می‌شود.
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنايي با کاروانسرای زین الدین - یزد


کاروانسرای زین الدین که از شاهکار معماری دوره صفویه محسوب می‌شود تنها بنای مدور ایرانی است.این کاروانسرا در 60 کیلومتری جاده یزد - کرمان و در فاصله 500 متری از جاده قرار دارد.
این کاروانسرا به دستور زین الدین گنجعلی خان ریگ حکمران کرمان و به امر شاه عباس ماضی در قرن 10 قمري ساخته شد.
کاروانسرای زین الدین در قرن 10 قمري محل استقرار تفنگچيان و مستحفظان بوده و اکنون با حفظ اصالت پيشينش، هتل گردشگران در يزد شده است.
اين کاروانسرا از نظر معماری دارای اهمیت خاصی است و نمونه دیگری از آن به جز کاروانسرای بین کاشان و نطنز که ویران شده، وجود ندارد.
نقشه این کاروانسرا به شكل دایره است و دارای 5 برج نیم دایره است که به دیواره 8 متری آن متصل‌اند.
ساختمان این بنا از آجر است. پس از سر در نسبتاً وسیع ضلع جنوبی، هشتی و سپس صحن دوازده ضلعی قرار دارد.
zinaldin-0302-mm1.jpg
در اطراف صحن، رواق‌های سکوداری وجود دارد و در انتهای هر رواق اتاق‌هایی مشابه دیده می‌شود.
در طرفین هشتی ورودی و پشت اتاق‌ها، راهروهای وسیع و طولانی قرار دارد که اصطبل چهارپایان بود. فضای ضلع شمالی بنا- گویا شاه نشین- دارای سقفی بلند با کاربندی است.
در داخل بنا عمدتاً از تزیینات آجر در نما استفاده شده که تابع طرح 12 ضلعی حیاط یا صحن مرکزی آن است. قسمت شاه‌نشین در بدنه و سقف دارای اندود گچ و کاربندی است.
کنگره‌ها و تیراندازهای لبه بام، ترکیب انحنای برج و دیواره ها و نمای تمام آجر آن، چهره خاصی به این کاروانسرا بخشیده است.
از بارزترین مشخصه این بنا می‌توان به قرینه بودن شرق و غرب آن اشاره کرد و آب آن نیز از چشمه تامین می‌شد که امروزه نیز وجود دارد.
این کاروانسرا در سال 2006 دیپلم افتخار یونسکوبه دلیل «احیا و ساماندهی با بهره گیری از مصالح سنتی» دریافت کرد
zinaldin-0302-mm2.jpg
این بنای تاریخی بازسازی و به محل مناسبی برای اسکان و پذیرایی گردشگران تبدیل شده است.
کاروانسرای زین الدین با شماره ثبتی 926 و مورخ 28/5/51 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید.
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنايي با کاروانسرای رباط شرف- سرخس


كاروانسرای رباط شرف در ۴۵ كيلومتری شهر سرخس واقع است.در کهن‌ترين متون جغرافيای اسلامی از رباط به عنوان آبگينه ياد كرده‌اند.
طبق مدارك و متون تاريخی بانی بنای فعلی شرف الدين ابوطاهربن سعدالدين عل القمی است كه مدتی حكومت مرو را و سرانجام صدارت سلطان سنجررابرعهده داشت.
بنای رباط به سال ۵۴۹ قمری در زمان سلطان سنجرسلجوقی با مصالح آجر و گچ ساخته شده است و يكی از شاهكارهای هنر ايرانی به شمار می‌رود.
اين بنا در حاشيه جاده قديم نيشابور - سرخس (جاده ابریشم) و 6 كيلومتری جاده سرخس - مشهد قرار دارد.
بعد از تپه‌های كم ارتفاع روستای شورلق، اين بنا در ميان بيابان ساكت و آرام خودنمايی می‌كند.
sharaf-0302-mm2.jpg
شكل اين رباط از دور به یک قلعه بزرگ شبيه است اما از داخل به مانند یک کاخ جلوه می‌کند.
كاروانسرای رباط شرف دو صحن دارد و هرصحن دارای 4 ایوان به شکل چلیپا (صلیب) و شبستان می‌باشد و همچنین آجر چینی و کتیبه‌های آن جلوه خاصی دارد.
اين كاروانسرا يكي از بناهاي كليدي معماري اسلامي به شمار مي‌رود و در معماري ایران نيز جايگاه ويژه‌‌اي دارد.
رعايت دقيق و همه جانبه تناسبات و اصول معماري ايراني در طراحي و ساخت و به كارگيري طرح‌هاي آجرچيني متنوع و بديع در نماي ايوان‌ها و طاق‌ها و طاقچه‌ها و گنبدها عناصري هستند كه اين كاروانسراي شاهي را شبيه به يك عمارت قصرگونه قلمداد مي‌كنند.
نام ديگر اين كاروانسرا، ‌آبگينه يا رباط آبگينه بود كه در سال 508 قمري توسط شرف‌الدين ملقب به وجيه‌الملك، وزير سلطان سنجر سلجوقي بنا شد.
sharaf-0302-mm4.jpg
گچبري‌هاي رباط شرف از جالب‌ترين نمونه‌هاي اين هنر در سده ششم هجري است تا جايي كه كتيبه‌هاي حاشيه محراب‌هاي دو نمازخانه كاروانسرا، با بهترين كتيبه‌هاي محراب‌هاي مساجد ايران، از لحاظ زيبايي و طرح برابري مي‌كنند.
نقشه ساختماني رباط شرف با ديگر كاروانسراها تفاوت دارد. وجود كتيبه‌هاي گچي و طرح‌هاي آجرچيني در بقيه كاروانسراها مرسوم نبود.
اما در كاروانسراي رباط شرف، تقريباً تمام آجرچيني‌‌هايي كه در نماي ديوارها، گنبدها و طاق‌هاي آن ايجاد شده طرح‌دار مي‌باشند
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنایی با کاروانسرای دیر گچین- شهر ری

کاروانسرای دیر گچین، کاروانسرایی قدیمی است که در نزدیکی شهر ری واقع است.اين كاروانسرا با عنوان مادر کاروانسراهای ایران در سال 1382 در فهرست آثار ملی به ثبت رسید. قدمت این کاروانسرا به دوران سامانی و صفویه می‌رسد.
یکی از دلایل نام نهادن کاروانسرای دیر گچین به عنوان مادر کاروانسراهای ایران ، وجود کلیه مایحتاج مسافرین از جمله: مسجد، آسیاب، حیات خلوت، حمام و توالت عمومی در داخل کاروانسرا است.
اين کاروانسرا دارای 6 برج است که 4 برج در گوشه‌ها و 2 برج نیمه مدور در طرفین ورودی قرار دارد.
كاروانسراى دير گچين، بين راه شرق به غرب كاروانيان واقع شده بود، كه به نام‌هاى قصرالجعين، قصر گچ، دير گچين، قلعه دير، دژ كردشير معروف بوده است.
deyr-0303-mm1.jpg
پايه‌هاى اين كاروانسرا متعلق به يك آتشکدهدر دوران ساسانى بوده كه در زمان صفويه از قلعه به كاروانسرا تغيير كاربرى يافته است.
اين كاروانسراى چهار ايوانه به دليل وزش بادهاى كويرى در ضلع شمال شرقي، جنوب غربى احداث شده است.
وسعت محوطه كاروانسراى دير گچين به 12 هزار متر مربع مى‌رسد كه بناى كاروانسرا با وسعتى حدود 8 هزار متر مربع در ميان آن احداث شده است.
اين بناى قديمى داراى 43 حجره، ايوان شاه نشين، حياط خلوت و 8 شترخانه، داراى منظر شاهى و 2 مغازه براى نگهدارى كالا، حمام و مسجد است.
deyr-0303-mm2.jpg
بنای امامزاده سید سلطان هم در بخش میانی روستای خاوه از توابع دهستان به نام عرب جنوبی بخش جواد آباد واقع شده است.
بنای اصلی آن دارای پلان مربع بوده که در چهار گوشه دارای چهار طاقنماست و ورودی آن مستطیل شکل و گنبدی بر بالای آن قرار دارد.
کاروانسرای دیرگچین در دوره های مختلف از جمله دوران صفویه و قاجار مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است.
deyr-0303-mm4.jpg
با توجه به قدمت، وسعت و اهمیت آن که در بیشتر منابع و متون به عنوان مادر کاروانسراهای ایران از آن نام برده شده است و با توجه به طرح احداث جاده اصلی گرمسار به قم که از نزدیکی این بنا می‌گذرد، اداره کل میراث فرهنگی استان تهران تصميم گرفت اين كاروانسرا را به مکان توریستی و گردشگری تبديل كند
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنایی با کاروانسراي شاه عباسي- کرج
karvancara.jpg


کاروانسراي شاه عباسي کرج در شاهراه ارتباطي شرق به غرب ايران در دوران باستان ، يعني خراسانبه قزوين قرار دارد. اين بنا متعلق به دوران صفوي است و به سبک چهار ايواني ساخته شده ؛ مساحت کل بنا 3000 متر مربع و مساحت حياط مرکزي 900 متر مربع است. ورودي کاروانسرا از ايوان شمالي است. دور تا دور حياط مرکزي آن 21 حجره ايواندار براي استراحت مسافرين تعبيه گرديده؛ همچنين 5 بارانداز براي نگهداري کالا و استقرار همراهان و نگهبانان کاروان ها طراحي شده است
کاروانسراي شاه عباسي در طول حيات خود کاربري هايمتنوعي داشت؛ ابتدا به عنوان پناهگاه براي استراحت کاروانيان و حيوانات آنها به کار مي رفت و در اوايل دوره قاجار به عنوان اردوگاه نظامي استفاده مي شد. در اواخر دوره قاجار هم با تغييرات و تعميراتي که در بنا به وجود آمد
به عنوان اولين مدرسه برزگران ايران مورد بهره برداري قرار گرفت.

32685877933197708309.jpg


در دوران پهلوي با انتقال مدرسه برزگران به محل دانشکده کشاورزي فعلي ، بنا به عنوان انبار غله اداره کشاورزي کرج مورد استفاده قرار گرفت. با تأسيس اداره ميراث فرهنگي کرج و استقرار آن در محل کاروانسرا ، عمليات حفاظت و مرمت بنا آغاز شد و انبار غله به جاي ديگري انتقال يافت.
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنایی با کاروانسراي عين الرشيد - تهران اصفهان
ein-1.jpg


اين کاروانسرا در 152کيلومتري جنوب شرقي تهران ، در محدوده پارک ملي کوير مرکزي ايران ، بر سر راهکاروان روي اصفهان به فرح آباد ساري قرار دارد.

کاروانسراي عين الرشيد داراي نقشه مربع شکل به صورت چهار ايواني ، شامل يک حياط مرکزي با چهار ايوان و اتاق هايي در اطراف آنها است. در چهارگوشه ي بنا چهار برج مدور و حد فاصل برج ها در جهات شمالي ، جنوبي و غربي داراي يک نيم برج است. کاروانسرا داراي دو ورودي در جهات شرقي و غربي است. ورودي اصلي بنا در شرق قرار دارد و داراي سردري رفيع با تزيينات آجري و کاشي است.




EJ_29_KARVANSARA_1.JPG


در داخل بنا 22 حجره در چهار گوشه حياط مرکزي مشاهده مي شود. مصالح کاروانسرا آجر ، سنگ و گچ ، و نماي داخلي و خارجي آن از آجر و سکوسازي اطراف ، از قلوه سنگ هاي آذرين است.

تزيينات بنا شامل آجرکاري ، کاشيکاري و تلفيقي از آجر و کاشي است که سر در ورودي را نيز تزيين نموده است. بقاياي يک آب انبار در مجاورت بنا به چشم مي خورد




26b2ea66c6974bde89be.jpg

آب انبار کاروانسرا



در كنار اين كاروانسرا يك آب‌انبار فروريخته قراردارد.در تپه مجاور اين كاروانسرا چشمه عين الرشيد قراردارد كه آبشخور جانوران منطقه از قبيل بز و آهو مي‌باشد
 

Nicol

متخصص بخش گردشگری
آشنایی با کاروانسراي ينگه امام- کرج
در روستاي ينگه امام به فاصله 100 متري جاده کرج – قزوين ، کاروانسراي شاه عباسي ينگه امام قرار دارد. طرح کلي کاروانسرا مستطيل شکل است. از چهار ضلع کاروانسرا تنها ضلع شرقي وضعيت اصلي خود را حفظ کرده و مي توان گفت نماي اصلي کاروانسرا در اين سو قرار داشت.
داخل کاروانسرا حياط وسيعي وجود دارد که با صُفـّه ( ايوان ) هايي در چهار گوشه بنا ، به هشت ضلعي تبديل شده و چنان مي نمايد که در بناي آن از طرح مساجد يا مدارس چهار ايواني پيروي شده باشد .
از داخل کاروانسرا ، نماي جنوبي ، سر در ورودي را که طاق قسمت جلوي آن فرو ريخته ، نشان مي دهد . در هر سوي سر در ، سه صفه يا ايوان و فضاهايي در پشت آنها قرار دارد.
نکته ي جالب ، به کار بردن آجرهاي تراش دار در نبش اغلب جرزها است که به صورت هلال در آمده و جرزها جلوه اي جالب تر يافته اند
 
بالا